संस्कृति कुनै पनि राष्ट्रको आत्मा हो । यसले समाजको पहिचान, मूल्यमान्यता र जीवनशैलीलाई परिभाषित गर्छ । नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक देश भएकाले यहाँका चाडपर्व, परम्परा र संस्कृतिहरूले सामाजिक एकता र सामुदायिक सौहार्दलाई मजबुत बनाएका छन् । तर पछिल्ला वर्षहरूमा सांस्कृतिक पर्वहरूमा मौलिकताको कमी, व्यवसायीकरण, अश्लीलता र उपभोक्तावादी प्रवृत्तिले विकृति निम्त्याएको देखिन्छ । यस सन्दर्भमा तीज पर्व एक प्रमुख उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
तीजको ऐतिहासिक र धार्मिक आधार
तीज नेपाली महिलाहरूको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो । पौराणिक मान्यताअनुसार देवी पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति स्वरूप प्राप्त गर्न कठोर व्रत र तपस्या गरेकी थिइन् । सोही सम्झनामा तीज पर्वको परम्परा सुरु भएको हो । परम्परागत रूपमा यस पर्वले महिलाको भेटघाट, सामूहिक गीत–नृत्य र माइती परिवारसँग पुनर्मिलनको अवसर प्रदान गर्दै आएको छ । धार्मिक विधिअनुसार व्रत बस्ने, शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने र भक्ति गीत गाउने चलन आज पनि प्रचलित छ ।
सामाजिक र सांस्कृतिक महत्व
तीज केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको पर्व हो । चेली–बेटीले आफ्ना मनका तीतामिठा भावनालाई गीतमार्फत व्यक्त गर्छन् । माइती परिवारसँग पुनर्मिलन गर्ने अवसर मिल्छ ।
सामूहिक भजन, नृत्य र सांगीतिक प्रतिस्पर्धाले महिलाको क्षमता र चेतनालाई उजागर गर्छ ।
सामाजिक अन्याय, विभेद र विकृतिविरुद्ध पनि तीजका गीतहरूले ऐतिहासिक रूपमा आवाज उठाउँदै आएका छन् ।
तीजका गीतहरूले राजनीतिक चेतना जगाउने काम समेत गरेका थिए । दलहरू प्रतिबन्धित हुँदा महिला, साहित्यकार र कलाकारले तीजलाई अभिव्यक्तिको माध्यम बनाएका थिए । त्यसैले तीज नारी एकताको पर्व मात्र नभई सामाजिक रुपान्तरणको आधार पनि हो ।
तीजको परम्परागत मौलिकता
उहिले तीज पर्वको तयारी दर खाने दिनदेखि सुरु हुन्थ्यो । झिनिया, अनदीको चामल, घिउ, दूध, दही, खुवा आदि अनिवार्य परिकार मानिन्थे । दर खाने दिनको विशेष महत्व हुन्थ्यो, जहाँ परिवार र आफन्तजन एकै ठाउँ भेला हुन्थे । परम्परागत भेषभूषा — रातो सारी, हरियो–रातो चुरा, पोते — नारीको सौन्दर्य र संस्कारको प्रतीक मानिन्थ्यो । महिलाले आफ्नो कला, गला र अभिनय प्रस्तुत गर्ने अवसर पाउँथे ।
आधुनिकता र सांस्कृतिक विकृति
समय बदलिँदै जाँदा तीज पर्वमा मौलिकता भन्दा बढी व्यावसायिकता हावी हुँदै गएको देखिन्छ ।
१. व्यवसायीकरण – ब्रान्डेड लुगा, महँगा गरगहना, पार्टी प्यालेसमा भोज आदिले मौलिकतामा असर पारिरहेको छ ।
२. अश्लील गीत–संगीत – चेतनामूलक भजन र लोकगीतको स्थानमा भड्किला वा अश्लील शब्द भएका गीत गाइन्छन् ।
३. उपभोक्तावाद – ऋण लिएर खर्चिलो दर खाने, दिनदिनै फरक कपडा लगाउने प्रवृत्तिले समस्याको रूप लिएको छ ।
४. सामाजिक सञ्जालको प्रभाव – फोटो वा भिडियो प्रदर्शन गर्ने प्रतिस्पर्धाले देखावटी संस्कारलाई बढावा दिएको छ ।
५. स्वास्थ्य जोखिम – कठोर व्रत बस्दा गर्भवती, वृद्ध वा बिरामी महिलामा स्वास्थ्य समस्या देखिएको छ ।
यी विकृतिहरूले तीजको वास्तविक मर्म — आत्मसंयम, सहकार्य, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरता — हराउँदै गएको अनुभव गराइरहेका छन् ।
पीढीगत अन्तराल र सांस्कृतिक क्षय
अघिल्लो पुस्ताले संस्कृति हस्तान्तरणमा देखाएको कमजोरीले नयाँ पुस्तामा मौलिकताप्रति आकर्षण घटेको छ । आधुनिक जीवनशैली र विदेशी संस्कृतिको प्रभावले चाडपर्वको महत्व कम भएको छ । युवापुस्ता इन्टरनेट र प्रविधिमा रमाउँदा घर–परिवारसँगको सम्बन्ध कमजोर भएको छ । नेपाली भाषा, परम्परा र स्थानीय संस्कृतिको ज्ञान सन्तानमा हस्तान्तरण नभएकोले मौलिकता हराउँदै गएको छ । यसरी “जेनेरेसन ग्याप” पनि सांस्कृतिक विकृतिको प्रमुख कारण हो ।
सांस्कृतिक विकृति नियन्त्रणका उपाय
सांस्कृतिक विकृति नियन्त्रणका लागि व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामुदायिक र संस्थागत तहमा सक्रियता आवश्यक हुन्छ ।
१. परिवारस्तर
सन्तानलाई बाल्यकालदेखि नै संस्कृति, धर्म र चाडपर्वको महत्वबारे शिक्षित गर्नुपर्छ । परिवारले मिलेर चाडपर्व मनाउने परम्परालाई निरन्तरता दिनुपर्छ ।
२. समाजस्तर
विद्यालय, क्याम्पसस्तरमा मौलिक संस्कृति र चाडपर्वबारे प्रतियोगिता, गोष्ठी वा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्न सकिन्छ । सामूहिक, किफायती र सन्देशमुखी ढंगले चाडपर्व मनाउने अभियान चलाउनुपर्छ ।
३. सांगीतिक क्षेत्रमा सुधार
चेतनामूलक, शिक्षामूलक र सभ्य गीत–संगीतलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । अश्लील वा उत्ताउला गीतलाई समाजले अस्वीकृत गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ ।
४. प्रविधिको सदुपयोग
सामाजिक सञ्जाललाई देखावटी संस्कार भन्दा मौलिक सन्देश फैलाउने माध्यम बनाउनुपर्छ । विदेशमा रहेका नेपाली समुदायसम्म पनि मौलिक तीजको महत्व पुर्याउन डिजिटल अभियान चलाउन सकिन्छ ।
५. राज्य र नीतिगत भूमिका
सांस्कृतिक संरक्षणका लागि नीति निर्माण र कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ । स्थानीय सरकार र संघ–संस्था मिलेर मौलिक पर्वको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ ।
तीजलाई स्वास्थ्य, समानता र सशक्तीकरणसँग जोड्न आवश्यकता
आजको वैज्ञानिक र आधुनिक युगमा तीजलाई केवल व्रत वा धार्मिक विधिमा सीमित राख्नु उपयुक्त हुँदैन । यसलाई स्वास्थ्य, समानता र सशक्तीकरणसँग जोडेर नयाँ सन्देश दिनुपर्छ । कठोर व्रतलाई स्वास्थ्य–अनुकूल बनाउनुपर्छ । पुरुष–महिला दुवैले सहभागी हुने सामूहिक पर्वका रूपमा विकास गर्नुपर्छ । गीत–संगीत र कला–साहित्यलाई महिला चेतना, अधिकार र समावेशीतासँग जोड्नुपर्छ ।
संस्कृति हाम्रो अस्तित्व, पहिचान र गौरव हो । तीज पर्वले महिला मात्र नभई परिवार, समाज र राष्ट्रलाई एकताबद्ध गर्ने शक्ति बोकेको छ । तर आधुनिकतासँगै व्यावसायीकरण, अश्लीलता र उपभोक्तावादी प्रवृत्तिले यसको मौलिकता कमजोर पार्दैछ ।
यसलाई रोक्न परिवार, समाज, राज्य र सचेत वर्ग सबैले आ–आफ्नो तहबाट भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । मौलिक परम्परामा आधारित सभ्य र चेतनामूलक तीज गीत–संगीतलाई प्रवर्द्धन गर्ने, खर्चिलो र देखावटी प्रचलनलाई नियन्त्रण गर्ने र चाडपर्वलाई स्वास्थ्य, समानता र सशक्तीकरणसँग जोडेर अगाडि बढाउने खालको सचेतना आवश्यक छ ।
त्यसैले संस्कृतिलाई जोगाउनु भनेको केवल भूतकालाई सम्झनु मात्र होइन, वर्तमानलाई सभ्य बनाउँदै भविष्यलाई सुरक्षित राख्नु पनि हो । मौलिक तीजलाई विश्वसमक्ष परिचित गराउँदै यसलाई नेपाली सांस्कृतिक सम्पदाको गौरवशाली हिस्सा बनाउन सक्नु हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो ।
लेखक निर्मला क्षेत्री नेपाली कांग्रेस शुभेच्छुक संस्था समन्वय विभाग सचिव तथा कांग्रेस संसदीय दल लुम्बिनी प्रदेशको पूर्वसचेतक हुनुहुन्छ।
