काठमाडौं । विश्वको सबैभन्दा रणनीतिक समुद्री मार्गमध्ये एक मानिने होर्मुज जलडमरूमध्यलाई लिएर इरान र ओमानबीच महत्वपूर्ण सहमति भएको छ। दुई देशले होर्मुज हुँदै आवतजावत गर्ने जहाजका लागि सुरक्षित नेभिगेसन मार्गको नक्सामा सहमति जनाउँदै यस मार्गबाट गुज्रिने जहाजसँग शुल्क असुल्ने विषयलाई समेत अघि बढाएका छन्। यससँगै लामो समयदेखि क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय तनावको केन्द्र बन्दै आएको होर्मुजको भविष्यलाई लिएर नयाँ राजनीतिक र सामरिक बहस सुरु भएको छ।

इरानको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बघाईले ओमानसँग होर्मुजसम्बन्धी सहमति भएको औपचारिक जानकारी दिएका छन्। उनका अनुसार करिब एक सातासम्म चलेको प्राविधिक वार्तापछि दुवै पक्ष सुरक्षित ढुवानी तथा नेभिगेसन मार्गको नक्सामा सहमत भएका हुन्। यो सहमति इरान र ओमानबीचको समन्वयमा भएको र वार्तामा विदेश, रक्षा, सुरक्षा तथा वातावरणसम्बन्धी अधिकारीहरू सहभागी भएको उनले बताएका छन्।

बघाईका अनुसार होर्मुजमा सुरक्षित नेभिगेसन मार्ग स्थापना गर्ने उद्देश्यले इरान र ओमानले जुन १८ मै समझदारीपत्र (एमओयू) मा हस्ताक्षर गरेका थिए। त्यसपछि करिब तीन महिनादेखि विषयमा गहन छलफल र प्राविधिक वार्ता हुँदै आएको थियो। पछिल्लो चरणमा वार्ताले सकारात्मक गति लिएपछि दुवै देश मार्गको नक्सासहित महत्वपूर्ण विषयमा सहमतिमा पुगेका हुन्।

यद्यपि, जहाजबाट असुल गरिने शुल्कको दर तथा त्यसको व्यवस्थापनबारे इरानले अहिलेसम्म स्पष्ट विवरण सार्वजनिक गरेको छैन। होर्मुजबाट आवतजावत गर्ने जहाजसँग शुल्क लिने विषयमा इरानले जोड दिँदै आएको बताइएको छ। त्यसैले नयाँ सहमतिको व्यावहारिक कार्यान्वयनमा शुल्क निर्धारण र असुली प्रणाली महत्वपूर्ण विषय बन्ने देखिएको छ।

अमेरिकी भूमिकामा केन्द्रित अन्तर्राष्ट्रिय चासो

इरान र ओमानबीच मार्गको नक्सामा सहमति भए पनि होर्मुजबाट नियमित तथा सुरक्षित व्यावसायिक ढुवानी पूर्ण रूपमा पुनःस्थापित हुने विषयमा अमेरिकी भूमिकालाई निर्णायक मानिएको छ। इरानी पक्षले अमेरिकामाथि समुद्री मार्गमा अवरोध सिर्जना गरेको आरोप लगाउँदै नाकाबन्दी हटाउन आग्रह गरेको छ।

बघाईले पछिल्ला तीन साताको वार्तामा अमेरिकी अवरोधका बाबजुद सकारात्मक प्रगति भएको दाबी गरेका छन्। उनका अनुसार इरानी विदेश मन्त्रालयको नेतृत्वमा भएको समन्वयले प्राविधिक तथा सुरक्षा पक्षलाई समेत समेट्दै मार्ग व्यवस्थापनसम्बन्धी सहमति निर्माण गरेको हो।

इरानले होर्मुजमा नेभिगेसनसम्बन्धी सहमति हुनु र जलमार्गमा आफ्नो सार्वभौमिक दाबी कायम रहनु दुई फरक विषय भएको स्पष्ट पारेको छ। बघाईले यो सम्झौता इरान र ओमानबीचको स्वतन्त्र सहमति भएको उल्लेख गर्दै यसको मुख्य उद्देश्य दुवै देशको सार्वभौमिकताको सम्मान गर्दै जहाजहरूको सुरक्षित आवतजावत सहज बनाउनु रहेको बताएका छन्।

अधुरै छन् केही महत्वपूर्ण विषय

मार्गको नक्सामा सहमति भए पनि सम्झौताको औपचारिक प्रक्रिया भने अझै पूरा भइसकेको छैन। इरान र ओमानबीच संयुक्त वक्तव्यको शब्दावली तथा केही प्राविधिक र राजनीतिक विषयमा छलफल जारी रहेको बताइएको छ। दुवै पक्षबीच बाँकी विषयमा सहमति भएपछि संयुक्त वक्तव्य जारी गरिनेछ।

इरानी पक्षले होर्मुजबाट सुरक्षा र सामान्य व्यावसायिक ढुवानी पूर्ण रूपमा पुनःस्थापित हुन अमेरिकी नौसैनिक अवरोध अन्त्य हुनुपर्ने अडान राखेको छ। साथै, इरानले अमेरिकाबाट क्षतिपूर्ति पाउनुपर्ने आफ्नो मागलाई समेत पुनः दोहोर्‍याएको छ। बघाईले अमेरिकाले यसअघि गरेका प्रतिबद्धता उल्लंघन गरेको आरोप लगाउँदै त्यसको जिम्मेवारीसमेत लिनुपर्ने बताएका छन्।

विश्व व्यापारका लागि संवेदनशील मार्ग

होर्मुज जलडमरूमध्य विश्व ऊर्जा तथा समुद्री व्यापारका लागि अत्यन्त संवेदनशील मार्ग हो। खाडी क्षेत्रबाट विश्व बजारतर्फ जाने ठूलो परिमाणको तेल तथा अन्य ऊर्जा सामग्री यही मार्ग हुँदै ओसारपसार हुने भएकाले यहाँको कुनै पनि अवरोधले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तत्काल प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यसैले इरान र ओमानबीच भएको पछिल्लो सहमतिलाई केवल दुई देशबीचको प्राविधिक समझदारीका रूपमा मात्र हेरिएको छैन। यसले खाडी क्षेत्रमा समुद्री सुरक्षा, ऊर्जा आपूर्ति, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र अमेरिका–इरान तनावको आगामी दिशासमेत प्रभावित पार्न सक्ने देखिन्छ।

अब मुख्य प्रश्न इरान र ओमानबीच भएको सहमति व्यवहारमा कसरी कार्यान्वयन हुन्छ र त्यसमा अमेरिकाको प्रतिक्रिया कस्तो रहन्छ भन्ने हो। दुई देशले सुरक्षित नेभिगेसनको खाका तयार पारे पनि अमेरिकी अवरोध हट्न नसके होर्मुजमा नियमित व्यावसायिक गतिविधि पूर्ण रूपमा सहज हुने सम्भावना चुनौतीपूर्ण रहनेछ।

यस अर्थमा इरान–ओमान सहमतिले होर्मुजमा नयाँ व्यवस्थाको ढोका खोलेको छ। तर समुद्री मार्गलाई पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा ल्याउने अन्तिम निर्णय भने अझै कूटनीतिक, सुरक्षा र सामरिक समीकरणमै निर्भर देखिन्छ।